ملأهم ) را قوم بنى اسرائيل بدانيم نه قوم فرعون . بارى ، اسرائيليان نه تنها با ترس و دشوارى به موسى گرويدند كه پس از گرويدن و خروج نيز او را آزارها دادند و گستاخانه : « گفتند : ما همواره آزار ديده‌ايم چه پيش از آمدن تو و چه پس از آمدن تو » . « 1 » گفتيم كه اسرائيليان در راه ، به گروهى برخوردند كه بت‌هايى را مىپرستيدند ، در اين باره مفسران و مورخان مسلمان روايات و احاديث همانندى آورده‌اند ، گوياى اين كه آن بت‌ها ، پيكره‌هايى از گاو بودند و ساخته شده از سنگ ، مس ، چوب ، و . . . و همين بت‌هاى گاو پيكر آغازه و زمينه‌اى شد براى گوساله‌پرستى بعدى آنان كه چون سامرى آن گوساله را ساخت و پرستش آن را از آنان خواست ، با اين زمينهء پيشين آسان‌تر و آماده‌تر سخن او را پذيرفتند . برخى نيز گفته‌اند : آن بت‌ها نه پيكره‌هايى سنگى يا چوبى يا . . . از گاو كه خود گاو بودند . « 2 » از اين‌ها آشكار مىشود كه بنى اسرائيل هنوز دينى را كه موسى براى آنان آورده بود ، نشناخته بودند ، و هنوز تا پس از شكافته شدن دريا و رهايى و رستگى دست كم بيشتر آنان به او و خداى او نگرويده بودند و آن همه معجزه‌ها و نشانه‌هاى آشكار هنوز چشم و دل آنان را نگشوده بود . از اين روست كه در قرآن مىخوانيم : « موسى و همهء كسانى را كه با او بودند ، رهايى داديم ، سپس ديگران را غرقه ساختيم ، همانا كه در اين ، آيه و نشانه‌اى [ عبرت آموز ] است ، و بيشتر آنان مؤمن نبودند » . « 3 » در تورات نيز چنين مىخوانيم : « و در آن روز خداوند اسرائيل را از دست مصريان خلاصى داد و اسرائيل مصريان را به كنار دريا مرده ديدند و اسرائيل آن كار عظيمى را كه خداوند به مصريان كرده بود ، ديدند و قوم از خداوند ترسيدند و به خداوند و به بندهء او موسى ايمان آوردند « 4 » » . [ برخى نيز گفته‌اند ، اين كه اسرائيليان پس از ديدن آن بت‌ها ، از موسى خواستند كه همانند آنها را براى ايشان بياورد ، خواسته‌شان تنها اين بود كه آن بت‌ها ميان آنان و خدايشان ميانجىهايى باشند ، نه اين كه آنها را به عنوان خدا بپرستند . « 5 » ] و اين سخن درست نمىنمايد و

--> ( 1 ) . « قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَ مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا » ( سورهء اعراف ، آيهء 129 ) . ( 2 ) . تفسير بيضاوى ، 3 / 25 ؛ تفسير طبرى ، 3 / 80 - 84 ؛ تفسير البحر المحيط ، 4 / 377 - 378 ؛ تفسير الدر المنثور ، 3 / 114 ؛ تفسير نسفى ، 2 / 74 ؛ مختصر تفسير ابن كثير ، 2 / 47 ؛ صفوة التفاسير ، 1 / 468 . ( 3 ) . « وَ أَنْجَيْنا مُوسى وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ * ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ * إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَ ما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ » ( سورهء شعرا ، آيات 65 - 67 ) . ( 4 ) . سفر خروج ، 14 : 30 - 31 . ( 5 ) . البحر المحيط ، 4 / 377 - 378 .